Kolekcja Sztuki Dawnej

Dzieło ukazuje wizytę Stanisława Augusta w powołanej przez niego w 1765 r. Szkole Rycerskiej, inaczej zwanej Korpusem Kadetów (zob. Adam Kazimierz Czartoryski w Szkole Rycerskiej, MS/SP/M/26). Król przedstawiony jest w mundurze komendanta szkoły (por. jego portret aut. nieznanego malarza w Muzeum w Nieborowie i Arkadii, Oddziale MNW, inw. NB 476 MNW): w granatowej marynarce z karmazynowymi wyłogami i złotymi naramiennikami, białej kamizelce, łosiowych spodniach, pasie oficerskim oraz czarnych wysokich do kolan butach; pod pachą zaś trzyma czarny filcowy kapelusz obszyty złotą szarfą. Przez pierś ma przewieszoną błękitną wstęgę Orderu Orła Białego, a gwiazda orderu przypięta jest do marynarki. Stanisław August stoi w gronie dziesięciorga szlachciców, spośród których mężczyzna ubrany w żółty kontusz oraz kobieta prezentują królowi swoich synów w wieku około 8–10 lat. Obok Stanisława Augusta stoi mężczyzna również ubrany w mundur komendanta Szkoły – jest on utożsamiany z Adamem Kazimierzem Czartoryskim (1734‒1823), politykiem, mężem stanu i generałem wojsk litewskich, który był właściwym komendantem Korpusu Kadetów oraz autorem jego programu nauczania i regulaminu. Król wskazuje zwój gorliwie podtrzymywany przez Czartoryskiego – w zależności od interpretacji sceny, może być to lista przyjętych do szkoły kandydatów bądź Katechizm moralny dla uczniów Korpusu Kadetów – napisany przez księcia ok. 1768 r., najważniejszy dokument określający powinności i wartości kadetów. W tym ostatnim przypadku scena może przedstawiać moment prezentacji kandydatów komendantowi (w której król jednak nie uczestniczył), zdefiniowany w innym z pism Czartoryskiego regulujących działanie szkoły.

Większość zebranych spogląda w kierunku tekstu wskazywanego przez króla, w tym pochylająca się z uwagą i napięciem ku władcy kobieta, ciągnąca za rękę syna ubranego w zielony kontusz. Chłopiec opiera się matce, odwraca głowę w przeciwnym kierunku i dotyka dłonią stojącego u boku psa, wyrażając niechęć do zostania wcielonym do szkoły oraz lęk przed opuszczeniem domowego środowiska. Stojący obok niego szlachcic w czerwonym kontuszu, być może ojciec, spogląda na dziecko. W ujęciu zebranego tłumu widać typowy dla Norblinowskich postaci szlachty życzliwy humor. Przy lewej krawędzi obrazu scenie asystuje dwóch oficerów bądź wyższych rangą wychowanków szkoły. W prawym dolnym rogu na ziemi leżą pomoce naukowe, takie jak globus, sfera armilarna, księgi, kałamarze, teleskop na trójnogu, tablice i mapy zwinięte w rulon. Scena ma miejsce w nieokreślonym pomieszczeniu Szkoły Rycerskiej, w sali artykułowanej masywnymi filarami, na których zawieszono marmurowe popiersia postaci antycznych, ryciny (jedna z nich ukazuje twierdzę) i mapy.

Dzieło wykonane jest w charakterystycznej dla malarza szkicowej manierze, dla której właściwe są intensywny dukt pędzla, rozedrgane światło oraz budowanie formy za pomocą szerokich plam barwnych. Grupa ukazana jest w kompozycji piramidalnej, której podstawę wyznaczają dwie postaci szlachciców w kontuszach w kolorach intensywnej żółci i czerwieni, a wierzchołek – postać króla, którego strój silnie odcina się na tle w brązowo-oliwkowej tonacji.

Obraz jest wyjątkowy w twórczości Norblina z kilku względów. Jest jedynym jego obrazem sztalugowym podejmującym temat związany z historią najnowszą. Mimo że nawiązuje do konwencji malarstwa historycznego, zdecydowanie bliżej mu do sceny rodzajowej. Ukazane wydarzenie jest podniosłe i jego bohaterem jest władca, ale jest ono owocem fantazji artysty, którego bardziej niż udokumentowanie konkretnej ceremonii, interesuje ukazanie emocji bohaterów (ciekawość, lęk, ekscytacja), ich malowniczego wyglądu, pewnych aspektów humorystycznych czy też relacji rodzic–dziecko. Twarze Stanisława Augusta i Czartoryskiego nie są zresztą opracowane portretowo; ich postacie to bardziej „funkcje” w scenie niż bohaterowie historyczni. Dzieło nie przedstawia rzeczywistego wydarzenia, bowiem król nie asystował przy wcielaniu chłopców do szkoły; odwołuje się jednak do faktycznego obowiązku „prezentowania i zalecenia” kandydata, zapewne przez jego rodziców, komendantowi Korpusu, który został określony w Formularzu przyjmowania kadetów do nowicjatu autorstwa samego Czartoryskiego. Rozrzucone w nieładzie atrybuty nauk również nie mają w sobie wiele z realizmu: w rzeczywistości narzędzia fizyczne i astronomiczne znajdowały się w salach specjalnie do tego przeznaczonych, na trzecim piętrze budynku (Bukar 1871), z kolei przedstawiona scena mogła mieć miejsce jedynie w pomieszczeniu recepcyjno-reprezentacyjnym, zapewne umieszczonym na parterze lub piętrze. Funkcją przedmiotów jest przede wszystkim poświadczanie o szerokim programie nauczania szkoły z zakresu wiedzy powszechnej, który ówcześnie był ewenementem na skalę Rzeczpospolitej. Alegoryczność pomocy naukowych nadaje obrazowi charakter alegorii patronatu, który Stanisław August i Czartoryski roztaczali nad przybytkiem (Niemira 2023). Dlatego, mimo że Norblin nie mógł być świadkiem podobnej sceny, jego zmysł obserwacji rzeczywistości nadał jej pozory prawdopodobieństwa. Być może owa hybrydyczność malarstwa historycznego i rodzajowości sprawiła, że Norblin nie zastosował w obrazie swej charakterystycznej, ciepłej palety barwnej. Nie ma tu ani zapożyczanych od Rembrandta złocieni, czerwieni i ochry, ani bardziej zgodnych z konwencją epoki róży, pastelowej żółci i błękitu. Obraz wyróżnia się na tle jego twórczości zimną i surową kolorystyką.

Dzieło powstało najprawdopodobniej z inicjatywy Czartoryskiego, być może z przeznaczeniem dla Szkoły Rycerskiej. Ze względu na jego rodzajowy charakter, jest mało prawdopodobne, aby jego inspiratorem był sam król (Kępińska 1978). W latach 1774‒83 Norblin wykonał na zlecenie księcia cykl kilkudziesięciu małoformatowych obrazów olejnych dla Szkoły Rycerskiej przedstawiających sceny z Metamorfoz Owidiusza. Omawiane dzieło musiało także powstać w tych latach; być może należałoby łączyć je ze zleceniem, które Norblin wykonał dla Korpusu Kadetów w kwietniu 1781 r. i za które Czartoryski zapłacił mu 533 złotych (Niemira 2022, s. 254).

W Muzeum Puszkina w Moskwie znajduje się przypisywany Norblinowi obraz ukazujący identyczną scenę (inw. Ж-56). Zdaniem Niemiry (2023) jest on pierwowzorem, a łódzkie dzieło uproszczonym powtórzeniem; z kolei według Skalskiej i Sołtys (2011) obraz z Moskwy jest kopią wykonaną przez ucznia bądź naśladowcę artysty. Ostatnia interpretacja wydaje się najbardziej prawdopodobna ze względu na mało Norblinowską fakturę dzieła z Moskwy. Para obrazów ukazujących sceny ze Szkoły Rycerskiej istniała najprawdopodobniej w co najmniej dwóch wersjach: dzisiejszy pendant dzieła z Łodzi (zob. Adam Kazimierz Czartoryski w Szkole Rycerskiej) nie jest autorstwa Norblina, a zapewne kopią kompozycji mistrza wykonaną przez ucznia.

Joanna Ciemińska

Sposób nabycia: ze zbiorów Juliana i Kazimierza Bartoszewiczów – dar Kazimierza Bartoszewicza z Krakowa (1928).

Bibliografia:

Bąk, Michał, Portrety mundurowe pędzla Bacciarellego – przyczynek do budowy autorytetu Stanisława Augusta, in: Bacciarelli. Studia o malarzu królewskim, dyrektorze, nauczycielu, opiekunie sztuki, A. Pieńkos (red.), Warszawa: Łazienki Królewskie, 2018: s. 157‒198, tu 162, 173, il. 48.

Bazgracz. Trzy eseje o Norblinie, Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2022.

Berbelska, Dorota, „Widziałem prawdziwe arcydzieło”. Malarstwo polskie XIX i początku XX wieku ze zbiorów Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2023.

Bernatowicz, Aleksandra, Norblin de la Gourdaine Jan Piotr, in: Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. 6, Warszawa: IS PAN, 1998: s. 110‒127, tu 113.

Bukar, Seweryn, Pamiętniki Seweryna Bukara z rękopisu po raz pierwszy ogłoszone, Drezno: J. I. Kraszewski, 1871.

Ertman, Marta, Malarstwo polskie od XVII do początku XX wieku w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2009, s. 134.

Kępińska, Alicja, Jan Piotr Norblin, Wrocław–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978, s. 21, il. 26.

Konieczny, Kazimierz, Słoniewska, Maria (red.), Szkoła Rycerska i jej epoka, kat. wyst., 19.02‒14.03.1966, Warszawa: Muzeum Wojska Polskiego, 1966, s. 42, nr 14, tab. 11.

Michałowski, Janusz Maciej, O Janie Piotrze Norblinie i Szkole Rycerskiej Stanisława Augusta: w 200-lecie założenia szkoły, „Rocznik Warszawski”, t. 8, 1970: s. 91‒123.

Mrozowska, Kamilla, Szkoła Rycerska Stanisława Augusta Poniatowskiego: 1765‒1794, Wrocław‒Warszawa‒Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961.

Niemira, Konrad, Jean-Pierre Norblin de la Gourdaine (1745–1840). Katalog obrazów / Catalogue of Paintings, Warszawa: Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, 2023, s. 107.

Ojrzyński, Jacek et al. (red.), 111 dzieł z kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2004, nr 7.

Rosset, Tomasz de, By skreślić historię naszych zbiorów… Polskie kolekcje artystyczne, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2021, s. 365.

Sołtys, Angela (red.), Stanisław August. Ostatni król polski, mecenas, reformator 1764‒1795, kat. wyst., 26.11.2011‒19.02.2012, Warszawa: Arx Regia. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2011, s. 420–21.

Wichrowska, Elżbieta, Kajety Korpusu Kadetów, czyli Uniwersytet Warszawski dla dawnej Szkoły Rycerskiej, in: Kajety Korpusu Kadetów Szkoły Rycerskiej, t. 1, E. Wichrowska, A. Wdowik (red.), Warszawa: Wydział Polonistyki UW, 2016: s. 13‒32, tu 23, 28.

Zdańkowska, Marta (red.), Jan Piotr Norblin. Sentymentalny reporter: grafika i malarstwo, kat. wyst., 9.09‒11.12.2022, Warszawa: Arx Regia. Wydawnictwo ZKW – Muzeum, 2022, s. 111.

Scena przedstawia przyjmowanie kandydatów do Szkoły Rycerskiej. Praca jest dość szkicowa. W sali przedstawionych jest kilkanaście osób. Główną postacią, wokół której wszyscy się skupiają jest młody mężczyzna w mundurze – król Stanisław August Poniatowski. Stoi na wprost nas, bliżej lewej krawędzi płótna. Ma na sobie ciemne, wysokie buty; jasne spodnie przepasane złotą szarfą; białą kamizelkę; długą niebieską marynarkę z kołnierzem, podszewką i wyłogami koloru karmazynowego oraz złotymi naramiennikami. Z lewego ramienia na prawy bok ma przewieszoną niebieską wstęgę. Pod prawym ramieniem trzyma kapelusz trójrożny. Przy lewym boku szpada. Lewą ręką wskazuje na rozwinięty rulon, trzymany przez zwróconego w jego stronę i lekko pochylonego mężczyznę. Ubrany jest on analogicznie – ciemne buty, jasne spodnie, niebieska marynarka. Z lewej strony stoi mężczyzna w czerwonych butach i w żółtym kontuszu. Kontusz to rodzaj płaszcza z rozciętymi od pachy do łokci rękawami, które albo luźno zwisały, albo, odrzucone do tyłu, odsłaniały żupan. Przed sobą ma kilkuletniego chłopca. Prawą rękę trzyma na jego ramieniu. Zwróceni są w stronę króla. Z prawej, kobieta pochylona w ukłonie. Ma jasne spięte z tyłu włosy. Ubrana jest w suknię z dużym dekoltem. Za prawe ramię trzyma kilkuletniego chłopca. Zdaje się przyciągać go bliżej, na środek sali. Chłopiec odwraca się w prawo. Ubrany jest w zielony kontusz. Za nim mężczyzna w kontuszu koloru czerwonego. W prawym dolnym narożniku obrazu stoją globusy i inne pomoce naukowe. Dookoła i w głębi jeszcze kilku mężczyzn. Tło dość ciemne. Na filarach popiersia oraz obrazy.

Katarzyna Kończal

konsultacja ekspercka: Magdalena Rutkowska