Kolekcja Sztuki Dawnej

Obraz Potyczka z Tatarami powstał w roku, w którym Maksymilian Gierymski wyjechał na studia do Monachium, prawdopodobnie namalowany został jeszcze w Warszawie. Jest to jedna z niewielu znanych prac Gierymskiego z tego okresu. Zaledwie dwa lata wcześniej zdecydował się na karierę artystyczną, gdy zapisał się do działającej w Warszawie Klasy Rysunkowej. Gierymski nie zagrzał tam długo miejsca – już po kilku miesiącach zrezygnował, zawiedziony niskim poziomem nauczania. Odtąd – aż do wyjazdu do Monachium w maju 1867 roku – pracował samodzielnie, korzystając ze wskazówek Juliusza Kossaka.

Wpływy tego ostatniego możemy dostrzec w Potyczce z Tatarami. Obraz wykazuje także pewne podobieństwo z twórczością Józefa Brandta, którego Gierymski nie znał jeszcze osobiście, ale miał okazję oglądać jego prace wystawione w Warszawie. Przede wszystkim jednak Potyczka z Tatarami to zapis poszukiwania własnego stylu przez początkującego malarza. Temat walki polskich wojsk z Tatarami pojawiał się w twórczości wielu malarzy w tamtym okresie, chociażby u wspomnianych wyżej Kossaka i Brandta. Sam Gierymski już wcześniej szkicował podobne sceny. W późniejszych pracach zrezygnował z kostiumu historycznego, skupiając się na bliskich sobie realiach powstania styczniowego. Nietypowa dla Gierymskiego jest dynamika opisywanej kompozycji. Gwałtowny ruch jeźdźców na koniach i wrażenie bitewnego chaosu wydają się wręcz głównym tematem obrazu, podczas gdy dojrzała twórczość artysty cechowała się statycznością. Z kolei wąska gama barw, oparta na ciepłych odcieniach brązu i oliwkowej zieleni, zapowiada wyrafinowaną kolorystykę późniejszych obrazów Gierymskiego.

Joanna Jaśkiewicz

Obraz przedstawia zbrojne starcie kilku mężczyzn na koniach. Kierują się w różne strony – strzelają, używają broni białej. Reszta ginie w tumanach kurzu i dymie. Scena rozgrywa się na piaszczystym terenie. W kolorystyce obrazu dominują odcienie brązu, szarości, błękitu. Pojawiają się akcenty czerwieni i bieli. Na pierwszym planie, w centrum, znajduje się trzech jeźdźców. Pośrodku mężczyzna w srebrnej zbroi. Siedzi na stojącym dęba, siwym koniu. Zwraca się w prawą stronę. W prawej dłoni, na wysokości pasa, trzyma szablę. Lewą ręką zaciąga lejce. Obok, z prawej, mężczyzna na gniadym koniu. Przedstawiony bokiem, ¾ w lewo. Jest mocno pochylony do przodu. Ubrany w czerwoną koszulę i futrzaną, brązową kamizelkę. Na głowie ma czerwoną czapkę, obszytą na krawędzi podobnym futrem. Widoczny jest jego lewy profil ze spiczastą, rudą bródką. W prawym ręku trzyma szablę – kieruje ją ku mężczyźnie w zbroi. Z lewej strony, na ziemi siedzi mężczyzna. Odwrócony jest do nas plecami. Ma na sobie brązową koszulę i spodnie. Przy lewym biodrze ma przypiętą  złoto-czarną pochwę od szabli. Mężczyzna unosi lewą rękę – ramieniem zasłania głowę. Osłania się przed skierowanym w jego stronę pistoletem. Mierzy do niego mężczyzna na czarnym koniu. Znajduje się z lewej strony obrazu, kierując się w głąb bitewnego pola. Przedstawiony jest tyłem, odwraca się jednak w prawo, by oddać strzał. Ubrany jest w żółtą szatę, na którą nałożony został srebrny pancerz bez rękawów. Na głowie ma srebrny hełm. Z lewej strony strzelającego leży zwrócone twarzą do ziemi ciało poległego. Na linii horyzontu, w połowie płótna, po lewej, płonący dom. Po prawej, mężczyzna trzymający w ręku odciętą głowę przeciwnika. W tle szaro-niebieskie niebo z pojedynczymi białymi chmurami. Spowite jest szarym, rozmytym dymem. Przy dolnej krawędzi rosną pojedyncze kępki brązowej trawy. W prawym rogu, wzdłuż dolnej krawędzi sygnatura malarza: M. Gierymski. Poniżej data: 67.