Kolekcja Sztuki Dawnej

Obraz Jan III Sobieski składa ślub w Częstochowie to przykład wczesnej twórczości Jana Matejki. Artysta zaczął pracę nad nim w Monachium, gdzie studiował, a ukończył w rodzinnym Krakowie.

Mimo młodego wieku Matejko miał już wówczas ukształtowane zainteresowania – nade wszystko fascynowała go historia Polski. Jako temat obrazu wybrał epizod poprzedzający słynną bitwę pod Wiedniem w 1683 roku. Gdy Turcy rozpoczęli oblężenie miasta, Jan III Sobieski – zgodnie z zawartym wcześniej traktatem – zajął się organizacją wyprawy wojennej. Już 18 lipca, dwa dni po przybyciu austriackiego posłańca, wyruszył do Krakowa. Po drodze zatrzymał się w klasztorze paulinów na Jasnej Górze, gdzie 25 lipca modlił się przed słynącą z cudów ikoną Matki Boskiej.

Na obrazie Matejki oglądamy wyobrażenie artysty o scenie, jaka mogła rozegrać się w Kaplicy Cudownego Obrazu. W centrum znajduje się Sobieski. W prawej ręce wznosi szablę hetmana Stanisława Żółkiewskiego, a lewą przyciska do piersi ryngraf z wizerunkiem Czarnej Madonny. Oba przedmioty król otrzymał wraz z błogosławieństwem od prowincjała zakonu, o. Tobiasza Czechowicza. Jednocześnie monarcha ślubował bronić chrześcijaństwa przed najazdem Turków. Sobieskiemu towarzyszy rodzina: królowa Maria Kazimiera oraz synowie: sześcioletni Aleksander i trzyletni Konstanty ubrani w czerwone kontusze stoją obok matki. Młodzieniec trzymający chorągiew to szesnastoletni Jakub, który towarzyszył ojcu w późniejszej wyprawie. Zapewne śluby złożone przez Sobieskiego na Jasnej Górze Matejko traktował jako bezpośrednią zapowiedź jednego z największych triumfów polskiego oręża – Bitwy pod Wiedniem stoczonej 12 września 1683 roku. Do tego tematu wrócił malując w 1883 roku wielkoformatowy obraz Jan Sobieski pod Wiedniem (obecnie Muzea Watykańskie).

Już na tym etapie Matejko wiele uwagi poświęcał odtwarzaniu historycznych detali. Przez całe życie zgromadził pokaźną kolekcję strojów i rekwizytów, przydatnych przy pracy nad dziełami o tematyce historycznej. W czasie gdy malował opisywany obraz, poważnie oddawał się studiowaniu dziejów ubioru, czego efektem był wydany rok później album Ubiory w Polsce 1200–1795.

Joanna Jaśkiewicz

Obraz przedstawia kilka osób stojących w ciemnym wnętrzu. Całą szerokość płótna zajmują trzy stopnie. Biegną równolegle do jego dolnej krawędzi. W centrum znajduje się mężczyzna. Przedstawiony jest na wprost. Przodem do nas. Stoi na schodach. Lewą nogę ma wyprostowaną – stopę w brązowym spiczastym bucie opiera na drugim stopniu. Prawą nogę ma zgiętą w kolanie – stopa na stopniu wyżej. Oświetla go ciepłe, żółte światło. Głowę lekko przechyla w prawo, wzrok kieruje ku górze. Ma owalną twarz, duże, brązowe oczy, nad nimi gęste brwi. Pod długim, haczykowatym nosem, ciemne wąsy z opuszczonymi do brody końcówkami. Krótkie brązowe włosy. Mężczyzna ubrany jest w długą złotą szatę, z długimi rękawami. Przewiązana jest paskiem w tym samym kolorze. Na ramiona narzucona została zapięta pod szyją peleryna. Ciemnoczerwona z futrzanym, brązowym kołnierzem. Na pelerynie złoty łańcuch z kwadratowym, dużym medalem. Zawieszonym na wysokości piersi. Na medalu wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Mężczyzna przytrzymuje go dłonią lewej, zgiętej ręki. Prawą rękę unosi. Trzyma w niej szablę. Poniżej, tuż przy lewej krawędzi obrazu mężczyzna w czarnym płaszczu. Ustawiony skośnie, ¾ w prawo. Zwrócony prawym profilem. Twarz okalają bujne, czarne loki. Spływają na ramiona. Pod brodą biały, haftowany żabot wyłożony na długi, sięgający kolan, czarny płaszcz. Płaszcz zapięty szeregiem drobnych, jasnobrązowych guziczków. Poniżej, szare pończochy i czarne buty przed kostkę. Lewą nogę ma zgiętą w kolanie. Jej stopa ustawiona jest poprzecznie na pierwszym stopniu. Prawa noga jest wyprostowana. Mężczyzna w prawej ręce trzyma wysoki drzewiec. Na jego końcu, na wysokości głowy mężczyzny, czerwona, spływająca płachta sztandaru. Za mężczyzną oraz królem, mnich w białej szacie. Przedstawiony na wprost, głowę odwraca w prawo. Ma głęboko osadzone, ciemne oczy. Wysokie czoło. Długi, prosty nos. Prawą dłoń unosi w geście błogosławieństwa. Z prawej strony mężczyzny w złotym stroju dwóch, trzymających się za rękę chłopców. Pierwszy, stojący bliżej mężczyzny, wzrok kieruje do góry, w lewo. Drugi patrzy na nas. Obaj ubrani są w długie, czerwone płaszcze. Chłopiec z prawej przepasany biało-złotym, szerokim pasem. W lewym ręku, na wysokości uda trzyma brązowy kapelusz. Za chłopcami kobieta. Ukazana przodem, na wprost. Głowę odwraca mocno w lewo. Wzrok kieruje ku mężczyźnie w złotej szacie. Ma pociągły profil twarzy z małym noskiem i wąskimi, rozchylonymi, zaróżowionymi ustami. Bujne, czarne włosy są przyozdobione nad uchem srebrną broszką. Długie pukle spływają na jej lewe ramię. Ubrana jest w szaro-białą suknię. Dekolt zdobi sznur pereł. Kobieta unosi prawą dłoń, kładzie ją na wysokości biustu. Za kobietą, z prawej, przy krawędzi obrazu jeszcze dwie postaci w zacienionej części komnaty. W tle ciemnobrązowa ściana. Pośrodku obraz przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem. Wokół głów szerokie, złote nimby. Po obu stronach obrazu ciemnoczerwone, rozsunięte poły zasłony. Przed obrazem cztery długie świece. Żółte płomienie delikatnie rozświetlają kaplicę. Obraz namalowany szkicowo. W jego kolorystyce dominuje brąz, czerwień i żółty z akcentami bieli.

Katarzyna Kończal

konsultacja ekspercka: Magdalena Rutkowska