KAJA KUSZTRA
Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi - otwarcie wystawy, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2025.
Ponieważ w przygotowanie stałej wystawy kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi zaangażowanych było tak wiele osób, zespołów i dzieł sztuki, zakładałam, że identyfikacja wizualna będzie powstawała etapami. I rzeczywiście, projekt powstawał w kilku fazach.
W pierwszym podejściu punktem wyjścia był wstęp do Słów i rzeczy Michela Foucault i esej o obrazie Velázqueza Las Meninas [Panny Dworskie]. Po rozpatrzeniu tego, jak usytuowani są bohaterowie obrazu, okazuje się, że my sami jesteśmy w centrum kompozycji. Znajdujemy się pomiędzy sceną, na którą patrzymy, a widoczną w odbiciu w lustrze stojącą w progu parą królewską, która jest za nami. Czasem mówi się o tym obrazie jako o początku nowożytności.
Nawiązując do tego wybrałam prace, na których było widać oczy spoglądające na odbiorcę. Chciałam przełamać „czwartą ścianę”, żeby przeniknąć w ten sposób umowną barierę między światem przedstawionym, a widzem. Tytuł wystawy był powtórzony w lustrzanym odbiciu.
Chciałam pójść w tę stronę, ale zespół grawitował ku czemuś innemu i w jakimś momencie zaczęliśmy rozmawiać o Henryku Stażewskim. Bardzo często stojąc na światłach z okna samochodu obserwuję blok przy Alei Solidarności, w którym znajdowała się jego pracownia. Na elewacji jest modularna mozaika z kwadratów. Postanowiłam zaadoptować to, w jaki sposób Stażewski siłował się z geometrią i z kolorem. I w ten właśnie sposób jego eksperymenty przeniknęły do identyfikacji wizualnej.
Od początku projektowaliśmy system, z którego miało korzystać wiele osób. Rozwiązanie z ograniczoną paletą kolorów i szukaniem napięcia między dwiema bryłami, miało być tworzywem w rękach zespołów, które decydowały później o tym, jak ta opowieść się ma rozwijać. Wiele elementów identyfikacji graficznej oraz kontrapunktów narracyjnych powstało dzięki współpracy z Anią Augustyn Kamińską z Działu Komunikacji.
Blok przy Alei Solidarności, w którym znajdowała się pracownia Henryka Stażewskiego, obecnie siedziba Instytutu Awangardy. Fotografia: Aneta Grzeszykowska & Jan Smaga. Archiwum Fundacji Galerii Foksal.
Henryk Stażewski, Relief 8, 1972, Muzeum Sztuki w Łodzi.
Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2025. Fot. Ania Augustyn Kamińska.
Ważną warstwą komunikacji był oczywiście kolor. Jeżeli chodzi o czerwień, to ona była nam oczywiście pisana, trudno byłoby mi też od niej uciec, mówiąc o Łodzi – „czerwonym mieście”. Ziemia Obiecana Andrzeja Wajdy kończy się sceną, kiedy przez okno do pałacu fabrykantów wpada kamień. Jest 1905 rok, zaczęła się rewolucja. Karol Borowiecki podejmuje decyzje o strzelaniu do strajkujących, a na dole, na ulicy kamera odprowadza biegnącego robotnika, aż do momentu jego upadku, kiedy podnosi czerwoną szmatkę prosto do obiektywu.
W czasie pracy nad identyfikacją wizualną Sposobów widzenia pojechałam do São Paulo, gdzie byłam gościnią wydziału architektury FAU (The Faculty of Architecture, Urbanism, and Design). Pojechałam tam zobaczyć Muzeum Sztuki w São Paulo i jego charakterystyczne czerwone nogi. Rozmawiając z Marią Cecílią Loschiavo dos Santos, badaczką i filozofką designu, dowiedziałam się, że architektka Lina Bo Bardi podjęła decyzję, aby te nogi stały się czerwone, dopiero kiedy budynek już stał. W pewnym momencie przyszła i powiedziała: „dajmy nogi na czerwono”. Zainteresowało mnie to, że ona poruszając się w obszarze brutalizmu decydowała o kolorze bardzo intuicyjnie.
Do czerwieni dobraliśmy dwa surowe kolory, które są cytatem z Reliefu 8 Stażewskiego. Mieliśmy pewność, że będą tanie w produkcji, bo zarówno róż jak i niebieski są w technologii offsetowej kolorami podstawowymi. Kolor też ma swoją cenę!
Muzeum Sztuki w São Paulo, Brazylia (Museu de Arte de São Paulo, MASP), architektura: Lina Bo Bardi, 1947. Dzięki uprzejmości Kai Kusztry.
Plakat wystawy Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi, Warszawa, 2025. Dzięki uprzejmości Kai Kusztry.
Nie chciałam stosować w identyfikacji bezszeryfowego kroju, bo bałam się, dosłownego cytatu z historycznego brutalizmu. Wybrałam Gaisyr (projekt: Fabian Harb we współpracy z Michelangelo Nigrą, spacing i kerning: Igino Marini). Gaisyr ma w sobie echo odręczności: punktem wyjścia są szkice Jacques’a Jaugeona, królewskiego typografa króla Ludwika XIV z początku XVIII wieku. Nie ma tutaj ani nawiązań do Bauhausu, ani do modernistycznych klasycznych siatek, a wręcz pojawia się korzeń w Oświeceniu.
Z kolei w drukach projektowanych na samą ekspozycję i publikacjach chciałam przywołać rozwiązania ze Sposobów widzenia, skromnej książeczki w miękkiej oprawie, zaprojektowanej w 1972 roku przez Richarda Hollinsa jako papierowe rozszerzenie programu telewizyjnego BBC autorstwa John Bergera. Prosta forma graficzna jest w niej mimikrą języka charakterystycznego dla autora: niedogmatycznego, uczuciowego, bez zakamuflowanych odwołań do innych tekstów. Książka Sposoby widzenia została zaprojektowana jako anty-album o sztuce: nawet fizycznie jest malutka, żeby można było ją schować do kieszeni w komunikacji miejskiej w drodze do pracy. Sam skład jest bardzo charakterystyczny: obraz i tekst są traktowane równorzędnie, żeby wzrok mógł „czytać” obraz i patrzeć na tekst. Ta idea dostępności kultury ma oczywiście wymiar polityczny – przypomina mi się tu anarchistyczne hasło Proudhona z 1840 roku „własność to kradzież”, które nabiera szczególnego znaczenia w kontekście obiegu wiedzy i publikacji. Ostatnio odkryłam, że Proudhon pracował jako drukarz, co mnie bardzo zainteresowało, bo pokazuje, że wszystko się łączy.
Szkice czcionki Romain du Roi opracowanej dla króla Ludwika XIV przez Jacques’a Jaugeona (1693–1702). Dzięki uprzejmości Kai Kusztry.
Praca nad identyfikacją wizualną wystawy Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi, inspirowanej książką Johna Bergera Ways of Seeing, 1972. Dzięki uprzejmości Kai Kusztry.
Mogę chyba powiedzieć, że model pracy Muzeum Sztuki w Łodzi i jego etos był absolutnie formatywny dla mnie jako projektantki i wykładowczyni. Łódź jest miejscem, gdzie w katalogu i w readerze Sposobów widzenia poświęcono po kilka stron na wypisanie wszystkich pracowników instytucji, a kolofon wystaw zawsze wisi w widocznym miejscu. Ten propracowniczy etos jest czymś unikatowym. To uznanie tego, że wkład każdego jest niezbędny. Zresztą o tym była przecież wystawa Tak działa muzeum.
Współpracowałam z Muzeum już wcześniej, ale po raz pierwszy projektowałam identyfikację wystawy stałej. Pracowałam m.in. przy wystawie Praca, praca, praca (praca). Céline Condorelli i Wendelien van Oldenborgh (2021), kuratorką której była Joanna Sokołowska i Daniel Muzyczuk, przy katalogu prac Alicji Halickiej Over There (2024), pod redakcją Natalii Słaboń i Wojciecha Szymańskiego. Było jeszcze St. Ives i gdzie indziej (2025), kuratorowane przez Pawła Polita i publikacja Proszę mówić dalej (2022), nad którą pracowały Natalia Słaboń, Aga Pindera, Marta Madejska i Angelika Bauer. Proszę mówić dalej było dla mnie bardzo ważnym projektem, być może najważniejszym w całym moim zawodowym życiu. Poza projektem książki przygotowałam też esej wizualny pracując z archiwum i z zasobami cyfrowymi Muzeum. W tej książce znajduje się też moja współpraca z pisarzem i projektantem Marcinem Wichą. Jestem bardzo wdzięczna Muzeum, że mnie połączyło z tym nieodżałowanym twórcą. Jego esej jest wspaniały, bardzo melancholijny. Zresztą ta książka powstała w trudnym, mrocznym momencie dla instytucji.
Każda z tych współprac była dla mnie bardzo ważnym doświadczeniem profesjonalizmu i zaufania. Myślę, że to co się pamięta, to są właśnie współpracownicy i relacje. Z pracy przy Sposobach widzenia najlepiej zapamiętam więź ze wspaniałymi koordynatorkami wydawniczymi – Izą Wojtyczką i Agatą Dzirbą. Czasem zdzwaniałyśmy się nawet po kilkadziesiąt razy dziennie, i po zakończeniu projektu nie mogłam się przyzwyczaić, że nie spędzamy dni razem, na łączach.
Praca, praca, praca (praca). Céline Condorelli i Wendelien van Oldenborgh, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2021; Proszę mówić dalej. Historia społeczna Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2022.
Over There. Prace Alicji Halickiej z lat 1914-47 w kolekcjach zagranicznych, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2024; St. Ives i gdzie indziej, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2025.
Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2025; Dary przyjaźni, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2026.
Sposobom widzenia towarzyszą dwie publikacje – większa, kolorowa, ma charakter antologii prac pokazywanych na wystawie i podstawowa jej część jest ujęta w systemie reprodukcja + opis. Malutki Reader jest natomiast zbiorem tekstów napisanych przez artystów. Książeczka jest nieduża, ale bardzo obszerna, więc od początku szukaliśmy papieru, który pozwoli nam uzyskać dużą objętość przy małym formacie. Daniel Muzyczuk rzucił hasło: papier biblijny, i dzięki determinacji Agaty Dzirby, koordynatorki druku, udało nam się zdobyć dostęp do papieru używanego przy produkcji Biblii. Drukarnia wysłała do Łodzi próbkę papieru do akceptacji, a następnie partner Agaty przywiózł do Warszawy zawiniątko, w którym był Nowy Testament. Następnie drukarze grzecznie poprosili o zwrot. Nowy Testament wyruszył w podróż z powrotem do Poznania, a my przystąpiliśmy do produkcji.
Wydruki próbne katalogu Sposoby Widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi, Drukarnia Drukmania s.c., Poznań, 2025. Dzięki uprzejmości Kai Kusztry.
Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi. Katalog wystawy i Antologia tekstów. Fot. Ania Augustyn Kamińska.
Bardzo ciężko byłoby mi wskazać ulubioną pracę pokazywaną na wystawie kolekcji, bo są tam prace moich ulubionych artystów: Haruna Farockiego, Kateryny Lysovenko, Józefa Robakowskiego, Any Mendiety… Ale chyba najważniejszym projektem, który wiąże się dla mnie z Łodzią, jest jednak Polentransport 1981 Josepha Beuysa. W sierpniu 1981 roku Beuys przybył do Łodzi furgonetką, wioząc na dachu zapakowaną w próżniową folię sosnową skrzynię - dar złożony z 700 prac. Zawsze bardzo mnie interesowały takie gesty solidarności w sztuce. Być może skończę jak Judym, ale na ten moment jest to silniejsze ode mnie.
Sposoby widzenia. Kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi; Kapsuła 1981. Konstrukcja w Procesie i Polentransport. Muzeum Sztuki w Łodzi, 2025. Fot. HaWa.
Kaja Kusztra (ur. 1985) – polska projektantka, współzałożycielka Solidarnego Domu Kultury „Słonecznik”, nominowanego w 2022 do nagrody Paszporty „Polityki" w kategorii Sztuki Wizualne. Uczy Komunikacji Wizualnej na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jako projektantka współpracuje głównie z instytucjami kulturalnymi, między innymi Photographer’s Gallery w Londynie, Office Southeast (Accra, Ghana), Zachętą – Narodową Galerią Sztuki, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Muzeum Sztuki w Łodzi, MSU w Zagrebiu, Fundacją Galerii Foksal, Galerią Monopol, BWA we Wrocławiu, Fundacją Stefana Gierowskiego, Muzeum Warszawy, Depot Basel i innymi. Jej prace pokazywane były podczas London Design Biennale, Brno Biennale, Salone del Mobile, Kyiv Biennal, Warszawie w Budowie i wielu innych. Autorka książek m.in. dla Fundació Mies van der Rohe w Barcelonie, wydawnictwa Jovis w Berlinie, wydawnictwa Spector Books w Lipsku, publikacji towarzyszącej projektowi Pawilonu Polskiego podczas 19. Międzynarodowej Wystawy Architektury w Wenecji. Jest laureatką Konkursu PTWK na Najpiękniejsze Polskie Książki.
Kafelki
Lista
