Jan Piotr Norblin de la Gourdaine

Jean-Pierre Norblin de la Gourdaine (1745, Misy-sur-Yonne‒1830, Paryż) – rysownik, grafik i malarz polsko-francuski, początkowo związany z rodziną Czartoryskich, który w Rzeczpospolitej spędził 30 lat z przerwami między 1774 a 1804 r.

Pochodził ze skromnej rodziny z okolic Paryża, jego ojciec był drobnym kupcem i właścicielem farmy La Gourdaine w Misy. W wieku 17 lat Norblin został uczniem młodego malarza scen mitologicznych i rodzajowych Jacques-Philippe’a Caresme’a w Paryżu, a od 1763/5 do 1769 r. uczył się u Francesco Giuseppe Casanovy, słynnego malarza batalisty; dzięki jego rekomendacji w latach 1765‒70 mógł uczęszczać do Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby. W 1769 i 1770 r. startuje bez powodzenia w konkursie o Prix de Rome. Dzięki protekcji dyrektora Akademii, Jean-Marie Pierre’a, w latach 1770‒71 pobierał nauki w École royale des élèves protégés, której celem było przygotowanie uczniów do studiów w Akademii Francuskiej w Rzymie. Około 1773 r. zaczął tworzyć oryginalne kompozycje akwafortowe, silnie inspirowane rycinami Rembrandta van Rijn. W latach 1772‒74 podróżował między Paryżem a Londynem i Spa (Niderlandy Austriackie). W trakcie jednej z podróży zawarł znajomość z Adamem Kazimierzem Czartoryskim i Izabelą z Flemmingów Czartoryską; w maju 1774 r. przybył z nimi do Warszawy w charakterze nauczyciela rysunku ich dzieci; wkrótce stał się nadwornym malarzem Czartoryskich i pracował w ich posiadłościach w Warszawie (Pałac Błękitny), Wołczynie i Puławach. Wykonywał m.in. dekoracje dla teatru dworskiego Czartoryskich oraz do pawilonów ogrodowych Izabeli w Powązkach. Od lat 80. XVIII w. szkolił własnych uczniów, do których należeli Jan Rustem, Józef Wall, Aleksander Orłowski oraz Michał Płoński. Dzieła Norblina nabywali bądź zlecali mu ich wykonanie: Stanisław August, Wincenty Potocki, Helena z Przeździeckich Radziwiłłowa (dla Arkadii koło Nieborowa), Aleksander Lubomirski i Józef Krasiński. W latach 90. nauczał rysunku dzieci Radziwiłłowej, później także Krasińskiego i przyszłą malarkę Cecylię Dembowską. W 1796 r. powraca do Paryża, w latach 1798‒1800 podróżuje między Francją a Polską, po czym znów osiada w Rzeczpospolitej. Po raz ostatni wraca do Francji w 1804 r., w 1807 r. przenosi się do Paryża.

Norblin tworzył w technice olejnej szkicowe, swobodnie malowane obrazy odznaczające się intensywnymi uderzeniami pędzla, ciepłą tonacją barwną (czerwienie, brązy, ochry) oraz świetlistym nasyceniem sceny. W swej twórczości malarskiej tworzył widoki parkowe i fêtes galantes (sceny z zamożnym państwem spędzającym czas wolny na łonie natury, inspirowane artystami takimi jak Watteau i Fragonard), przedstawienia rodzajowe, a sporadycznie również mitologiczne, historyczne i bitewne. Znane są również nieliczne portrety.

Najobszerniejsze jest jednak dzieło rysunkowe Norblina, liczące kilka tysięcy dzieł. Poza wymienioną tematyką obejmuje także przedstawienia typów charakterystycznych (chłopów, szlachciców, Żydów, żebraków, przekupniów), widoki miast (szczególnie Warszawy) i ich mieszkańców (ulice, wydarzenia, sceny targowe, odpusty, sejmiki), sceny z życia codziennego oraz z historii najnowszej Rzeczpospolitej. Norblin był jednym z głównych ikonografów zaprzysiężenia Konstytucji 3 maja, wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku oraz powstania kościuszkowskiego (do którego zresztą zgłosił swój akces). Interesował się również historią najnowszą Francji (wojny napoleońskie, rewolucja francuska). W swojej twórczości rysunkowej często stosował technikę pióra, a także lawowania tuszem, sepią, akwarelą i bistrem.

Jego dorobek graficzny liczy ponad 90 rycin powstałych do 1789 r. i wykonanych techniką akwaforty, często uzupełnionej suchą igłą; ich tematyka koncentruje się na scenach wywodzących się z repertuaru motywów rembrandtowskich: przedstawienia biblijne oraz typy charakterystyczne (starcy, mędrcy, żebracy, tronies). Cechy formalne rycin, takie jak silne efekty światłocieniowe, również nawiązują do Rembrandta. Norblin był kolekcjonerem rycin – przede wszystkim Rembrandta – oraz rysunków francuskich artystów. Znane są też autoportrety Norblina wykonane w każdej z głównych podejmowanych przezeń technik plastycznych.

Po powrocie do Francji Norblin zamieszkał w 1807 r. w Paryżu. Podejmowane tematy nie zmieniły się, wtedy m.in. wydał Zbiór rozmaitych strojów polskich na podstawie wzorów przywiezionych z Rzeczpospolitej, wielokrotnie przedstawiał sceny z ulic Paryża czy z historii Francji, np. przysięgę w sali do gry w piłkę w 1789 r.

Joanna Ciemińska

Bibliografia:

Batowski, Zygmunt, Norblin, Lwów: E. Wende, 1911.

Bazgracz. Trzy eseje o Norblinie, Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2022.

Bernatowicz, Aleksandra, Norblin de la Gourdaine Jan Piotr, [w:] Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. 6, Warszawa: IS PAN, 1998: s. 110‒127.

Kępińska, Alicja, Jan Piotr Norblin, Wrocław‒Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.

Niemira, Konrad, Jean-Pierre Norblin de la Gourdaine (1745‒1840). Katalog obrazów / Catalogue of Paintings, Warszawa: Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, 2023.

Zdańkowska, Marta (red.), Jan Piotr Norblin. Sentymentalny reporter: grafika i malarstwo, kat. wyst., 9.09‒11.12.2022, Warszawa: Arx Regia. Wydawnictwo ZKW – Muzeum, 2022.