Józef Brandt
Wybitny malarz-batalista, czołowy przedstawiciel i nieformalny przywódca polskiej kolonii w Monachium. Na swoich obrazach z niezrównaną swadą odtwarzał bitwy, pochody wojsk, a także sceny jarmarków czy zalotów osadzone w rozległych pejzażach Ukrainy i Podola. Cechujące się efektownym dynamizmem obrazy przyniosły mu międzynarodową popularność. Do inspiracji jego malarstwem przyznawał się Henryk Sienkiewicz, który nazywał go „poetą stepowym”.
Józef Brandt urodził się w 1841 roku w Szczebrzeszynie. Wcześnie osierocony przez ojca, wychowywał się pod opieką matki, Krystyny z Lesselów – utalentowanej malarki-amatorki. Pod jej okiem przyszły artysta rozpoczął naukę rysunku. Po ukończeniu gimnazjum 1858 roku wyjechał do Paryża z zamiarem zdobycia zawodu inżyniera. Pod wpływem Juliusza Kossaka zdecydował się na studia artystyczne i przez kilka miesięcy uczęszczał do popularnej wśród Polaków pracowni Léona Cognieta. Korzystał w tym czasie także z rad Kossaka i Henryka Rodakowskiego. W 1862 roku przeniósł się do Monachium, gdzie uczył się w pracowni Alexandra Strähubera, w klasie kompozycji Karla Piloty'ego w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, a potem w prywatnym atelier batalisty Franza Adama i w pracowni malarstwa akwarelowego Teodora Horschelta.
Zainteresowania artystyczne Brandta sprecyzowały się wcześnie, w dużej mierze pod wpływem Kossaka. Malował sceny batalistyczne osadzone w dawnej Rzeczpospolitej: epizody z wojen szwedzkich, potyczki z Kozakami i Tatarami, pochody żołnierzy, przeprawy przez rzekę. Poza tym podejmował tematykę rodzajową – jego ulubione motywy to jarmarki, targowiska, sceny przed karczmą, a także sentymentalne sceny zalotów. Stworzył ponadto sporo obrazów o lubianej przez publiczność tematyce myśliwskiej. Duży wpływ wywarła na niego wspólna z Kossakiem podróż na Ukrainę i Podole w 1860 roku. Tamtejsze pejzaże stały się tłem dla wielu jego obrazów. Później odwiedzał te rejony jeszcze kilka razy, przywoził szkice i rekwizyty pomocne przy malowaniu. Jego obrazy cechował brawurowy wręcz dynamizm, świetnie oddawał ruch, a nawet wrażenia akustyczne za pomocą środków malarskich. Najwybitniejsze prace artysty powstały w latach 70. i 80. XIX wieku. Od lat 80. widoczne jest w jego twórczości zainteresowanie mniejszymi formatami i skupienie się na bardziej kameralnych grupach postaci, ukazywał np. pojedyncze epizody z walk albo sceny z życia żołnierzy. Prace z lat 90. zaczyna cechować pewna wtórność, a obrazy powstające na początku XX stulecia bazują na dość mechanicznym przekształcaniu sprawdzonych schematów.
W Monachium Brandt bardzo szybko stał się popularnym malarzem. Do jego pierwszych wielkich sukcesów należał pokaz obrazu Chodkiewicz pod Chocimiem (Muzeum Narodowe w Warszawie) na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1867 roku oraz zakup do zbiorów cesarza Franciszka Józefa obrazu Tabor (Muzeum Sztuki w Łodzi) w 1869 roku. Malarz zachęcony sukcesami zdecydował się pozostać w stolicy Bawarii, gdzie w 1870 roku otworzył własną pracownię. Lata 70. i 80. przyniosły mu wiele wyróżnień, takich jak powołanie na członka Berlińskiej Akademii Sztuki w 1875 roku czy przyznanie Krzyża Kawalerskiego Orderu św. Michała w 1881 roku. Ukoronowaniem jego kariery był Order Zasługi Korony Bawarskiej, który artysta otrzymał w 1892 roku wraz z tytułem szlacheckim Królestwa Bawarii.
Sukcesy zawodowe pociągnęły za sobą wysoką pozycję w środowisku monachijskiej elity. Brandt należał między innymi do kręgu znajomych regenta Bawarii księcia Luitpolda. Artysta szybko stał się przywódcą polskiej kolonii artystycznej w Monachium. Wspierał Polaków przyjeżdżających do Bawarii na studia, prowadził w swojej pracowni nieformalną szkołę malarską. Jego atelier cieszyło się wielkim zainteresowaniem także ze względu na pokaźne zbiory broni, strojów i innych rekwizytów historycznych, które w nim eksponował. Odnosząc sukcesy w Monachium, Brandt nadal regularnie wysyłał swoje obrazy na wystawy w Warszawie i Krakowie, więc jego twórczość była dobrze znana polskiej publiczności. Letnie miesiące malarz spędzał w majątku Orońsko pod Radomiem należącym do poślubionej przez niego w 1877 roku Heleny z Woyciechowskich Pruszakowej (obecnie siedziba Centrum Rzeźby Polskiej). Z powodzeniem gospodarował majątkiem, a także zapraszał na plenery malarskie znajomych artystów.
W 1913 roku malarz zaczął podupadać na zdrowiu. W kolejnym roku majątek w Orońsku został ograbiony przez wojska niemieckie, a rodzinę Brandtów ewakuowano do Radomia. Tam artysta zmarł 12 czerwca 1915 roku.
W zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi znajdują się dwa obrazy Brandta: Tabor (1869) oraz Przeprawa przez rzekę (ok. 1870–1875).
Joanna Jaśkiewicz
