Stanisław Witkiewicz
Stanisław Witkiewicz uznawany jest za jedną z najważniejszych postaci polskiego środowiska artystycznego schyłku XIX wieku. Był malarzem, ale jego działalność zawodową zdominowała teoria sztuki. W historii kultury polskiej zapisał się jako literat, pisarz i krytyk artystyczny. Niezwykle istotny jest również wkład Witkiewicza w rozwój polskiego designu. Wykreowany przez niego styl zakopiański określano mianem stylu narodowego.
Witkiewicz przyszedł na świat w Poszawszu (obecnie Litwa). Wraz z rodziną, czynnie zaangażowaną w działania powstania styczniowego, został skazany na zsyłkę do Tomska, gdzie spędził późne dzieciństwo. W 1868 roku Witkiewicz rozpoczął studia na petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Od 1872 roku, przez kolejne trzy lata kształcił się na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, gdzie utrzymywał bliskie relacje z polonijnym środowiskiem artystycznym. Po zakończeniu studiów Witkiewicz zamieszkał w Warszawie, gdzie szybko zyskał uznanie wśród szerokiego kręgu twórców sztuki. Coraz istotniejsza, oprócz malarstwa stawała się dla Witkiewicza działalność literacka. Artysta współpracował z cenionym periodykiem „Wędrowiec”, a od 1884 roku pełnił w nim funkcję kierownika artystycznego. Pisał teksty poświęcone krytyce artystycznej, zajmował się również ilustratorstwem. Współpracował z młodymi artystami, wśród których wyróżnić można m.in. Władysława Podkowińskiego i Aleksandra Gierymskiego. Do grona zaprzyjaźnionych z nim twórców należeli także uznani pisarze, m.in. Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz.
W 1885 roku urodził się syn Witkiewicza, Stanisław Ignacy, będący owocem związku z poślubioną rok wcześniej Marią Pietrzkiewiczówną. Już wówczas artysta zmagał się z problemami zdrowotnymi, wywołanymi przez gruźlicę.
W 1890 roku Witkiewicz zamieszkał w Zakopanem. Zafascynowany lokalną kulturą, architekturą i wzorami dekoracyjnymi przedmiotów codziennego użytku, opracował koncepcję tzw. stylu zakopiańskiego. Jako teoretyk przygotowywał publikacje traktujące o zagadnieniu, m.in. Zeszyty: Styl zakopiański. Zeszyt I. Pokój jadalny (1904) oraz Styl zakopiański. Zeszyt II. Ciesielstwo (1910). Artysta projektował również wille, a także meble stanowiące ich wyposażenie. Wszystkie obiekty architektoniczne, jak również przedmioty stanowiące ich wystrój, zachowywały spójność stylistyczną, bazując na podhalańskich motywach dekoracyjnych. Wśród najważniejszych projektów Witkiewicza wyróżnić można m.in. willę Koliba, będącą pierwszym obiektem zrealizowanym według pomysłu artysty, a także willę Pod Jedlami, wykonaną dla rodziny Pawlikowskich.
Ze względu na narastające problemy zdrowotne, w 1908 roku Witkiewicz przeprowadził się do miejscowości Lovran (obecnie Chorwacja). Szybko postępująca choroba płuc doprowadziła do śmierci artysty we wrześniu 1915 roku.
Stanisław Witkiewicz pozostawił bogaty dorobek. W jego twórczości malarskiej obecne są kompozycje utrzymane w nurcie realizmu, takie jak m.in. Orka (1875) (znajdująca się w kolekcji muzeum – nr inw. MS/SP/M/195), jak również obrazy odwołujące się do wydarzeń powstania styczniowego. Szczególne miejsce w spuściźnie malarskiej Witkiewicza zajmują pejzaże, stanowiące kwintesencję fascynacji autora przyrodą Podhala.
Imponujący jest również dorobek literacki Witkiewicza, sytuujący go w gronie nowoczesnych i śmiałych krytyków sztuki swojej epoki.
W powszechnej świadomości najwyraźniej jednak utrwaliły się relacje Witkiewicza z kulturą podhalańską, której był propagatorem.
W zbiorach muzeum, oprócz wspominanej Orki, znajduje się jeszcze jedna praca – Powrót z połowu (nr inw. MS/SP/M/153).
Maria Milanowska
