Praca Alicji Halickiej na wystawie „Awangardowe Muzeum", Muzeum Sztuki w Łodzi, 15.10.2021-27.02.2022. Fot. Anna Zagrodzka
Praca Alicji Halickiej na wystawie „Awangardowe Muzeum", Muzeum Sztuki w Łodzi, 15.10.2021-27.02.2022. Fot. Anna Zagrodzka
Kiedy w październiku 2021 roku w Muzeum Sztuki w Łodzi otwierano wystawę „Awangardowe Muzeum"1 podejmującą temat tworzenia pierwszych muzeów sztuki nowoczesnej inicjowanych przez samych artystów, prace Alicji Halickiej po raz pierwszy w historii instytucji zostały zaprezentowane w Łodzi. Być może fakt ten nie powinien zdumiewać: jest wiele artystek, których prac po dziś dzień nie pokazano w drugim najstarszym muzeum sztuki nowoczesnej na świecie. Jednak przypadek Halickiej wydaje się być dość wyjątkowym. Głównie z uwagi na obecność w łódzkiej kolekcji prac Louisa Marcoussisa: artysty, malarza, a także męża artystki, z którym związana była od 1913 roku aż do jego śmierci.
Louis Marcoussis, „Martwa natura z dużym widelcem", 1929
Sama Halicka wspomina w swoim memuarze „Wczoraj"2, że odwiedziła Muzeum Sztuki w Łodzi podczas swojej podróży do Polski w 1968 roku, spotykając się z ówczesnym dyrektorem instytucji, Ryszardem Stanisławskim3. Dowodem spotkania jest także list Stanisławskiego do Halickiej, w którym ten dziękuje za podarowany podczas wizyty w Łodzi egzemplarz „Wczoraj"4. Na tym jednak, jak się wydaje, relacje artystki z Muzeum Sztuki się skończyły. Ani Stanisławski, ani żaden następny dyrektor nie zdecydował się poszerzyć kolekcji o dzieła Halickiej. Ów znaczący brak stał się dla nas punktem wyjścia do dyskusji na temat uwarunkowań znikomej obecności prac artystki w publicznych kolekcjach sztuki oraz refleksji nad pozycją, jaką dziś zajmuje i jaką może zająć Halicka zarówno w instytucjonalnej praktyce muzeum i akademickiej historii sztuki, jak również w naszych prywatnych muzeach wyobraźni, których zbiory nosimy pod powiekami. Niniejsza publikacja jest pokłosiem grantu badawczego pt. „Międzynarodowa inwentaryzacja i popularyzacja twórczości artystki emigracyjnej Alicji Halickiej (1889–1974)" zrealizowanego z funduszy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, którego celem było stworzenie jak najpełniejszego katalogu prac artystki znajdujących się w kolekcjach publicznych i prywatnych poza granicami Polski.
„Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - okładki książki w wersji polsko- i angielskojęzycznej, projekt: Kaja Kusztra.
Naszą intencją było nie tylko odnalezienie i zgromadzenie reprodukcji prac Halickiej, lecz również baczniejsze przyjrzenie się rozproszonej po świecie twórczości artystki i opracowanie not towarzyszących reprodukowanym pracom. Przede wszystkim jednak chodziło nam o możliwie najbliższe zbliżenie się do samej artystki, której stworzona przez nią samą biografia – znana z tyleż autobiograficznego, co autofikcjonalnego tomu „Wczoraj" – stanowi jedną z najbardziej fascynujących autokreacji napisanych przez nowoczesną artystkę w połowie XX wieku. Dlatego też istotną częścią naszego projektu było międzynarodowe seminarium naukowe, na które zaprosiliśmy badaczki zainteresowane twórczością artystki5. Było ono niezwykle owocne nie tylko dla książki, którą oddajemy teraz do rąk Czytelniczek i Czytelników. Utwierdziło nas ono w przekonaniu o konieczności dalszej pracy nad twórczością Halickiej i potrzebą opracowania drugiego, komplementarnego tomu katalogującego prace artystki znajdujące się w kolekcjach krajowych.
Spis treści publikacji „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - strona z książki, projekt: Kaja Kusztra.
Na niniejszą książkę, poza notami towarzyszącymi reprodukcjom prac artystki, składają się trzy teksty: Agaty Jakubowskiej (Uniwersytet Warszawski), Klaudii Podsiadło (Uniwersytet Paryski) i Wojciecha Szymańskiego (Uniwersytet Warszawski). W swoim eseju pt. „Alicja Halicka na międzynarodowych wystawach sztuki kobiet" Agata Jakubowska zajmuje się formami obecności artystki w instytucjonalnym świecie sztuki w okresie międzywojennym, problematyzując jej afiliacje z rozwijającym się podówczas kobiecym ruchem wystawienniczym, jak również szeroko pojętym myśleniem feministycznym epoki. W eseju „Alicji Halickiej uwikłania w kubizm" Klaudia Podsiadło problematyzuje natomiast kubistyczne powiązania artystki. Te, zdawałoby się oczywiste i niejednokrotnie opisywane w literaturze przedmiotu, okazują się w jej perspektywie skomplikowane i problematyczne. Powołując się na wypowiedzi krytyków sztuki i samej artystki sprzed drugiej wojny światowej oraz przedwojenny, obszerny zbiór fotograficznych reprodukcji prac artystki autorstwa Marca Vaux, jak również analizę formalną malarstwa artystki, Podsiadło stawia tezę, wedle której korpus kubistycznych prac Halickiej datowany przez samą artystkę na lata naste XX wieku powstał nie wcześniej niż w latach sześćdziesiątych. W optyce zaprezentowanej przez autorkę kubizm Halickiej jawi się raczej jako styl późny niż, jak widzieliśmy go dotąd, jako juwenilia.
Tekst Wojciecha Szymańskiego „Teksańskie halicjana. Listy do Georges’a Hugneta jako przyczynek do innej biografii Alicji Halickiej" jest zaś opartą na własnej kwerendzie archiwalnej prowadzonej w 2022 roku w Harry Ransom Center na Uniwersytecie Teksańskim w Austin próbą ujrzenia innej artystki niż ta, którą znamy z jej memuaru. Ukazana tu została zrekonstruowana na podstawie listów bliska, przyjacielska relacja łącząca Halicką i Hugneta od początku lat trzydziestych. Halicka jawi się w ich świetle jako autorka tekstów prasowych (relacji, felietonów, scen humorystycznych), miniatur literacko-filozoficznych, jak również krytyczka pisząca o pracach własnego męża. Analiza korespondencji przynosi też jedyny, jak dotąd, według naszej najlepszej wiedzy, pozostawiony przez artystkę ślad doświadczenia Zagłady.
Alicja Halicka, „On the Beach", w: „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - strona z książki, projekt: Kaja Kusztra.
Alicja Halicka, „Still Life with Bottle and Book", w: „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - strony z książki, projekt: Kaja Kusztra.
Alicja Halicka, „Listening to the Women", w: „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - strony z książki, projekt: Kaja Kusztra.
Za noty katalogowe, oprócz piszących te słowa redaktorów książki, odpowiedzialne były Matylda Borcuch i Klaudia Podsiadło. Chociaż w katalogu zgromadziliśmy trzydzieści dwie, obejmuje on w istocie większą liczbę prac: niektóre noty bowiem dotyczą prac Halickiej, które zdecydowaliśmy się potraktować zbiorczo. Jest tak przede wszystkim w przypadku projektów kostiumów baletowych. Intencjonalnie nie przyjęliśmy jednego formatu not, pozostawiając pewną dowolność piszącym. Dlatego też „dykcja” tych krótkich tekstów różni się od siebie. Przyjęliśmy jednak pewne stałe, obowiązujące w każdej nocie zasady. Po pierwsze, podajemy tytuły prac pod jakimi funkcjonują one w danych kolekcjach. Po drugie, podajemy zawsze wymiary oraz technikę wykonania. Po trzecie, podajemy proweniencję, najpełniejszą, jaką udało nam się ustalić. Datowanie prac podawane jest na podstawie dat na licach obrazów (jeśli istnieją), inwentarzy kolekcji, w których znajdują się prace, informacji od właścicieli lub – przybliżone – na podstawie analizy formalnej i porównawczej. Nie traktujemy jednak dat sztywno. Te bowiem, o czym świadczy tekst Klaudii Podsiadło, a także brak źródeł pisanych, traktować należy co najmniej z rezerwą. Dlatego też nie zdecydowaliśmy się na układ chronologiczny. Zamiast niego przyjęliśmy układ geograficzny prac w katalogu: prace ułożone są zgodnie z krajami, w których się znajdują.
Zdjęcie z wykładu Pauli Birnbaum w Instytucie Giacomettiego o Chanie Orloff, Paryż, wrzesień 2023. Fot. Natalia Słaboń.
Ważnym źródłem wiedzy o twórczości Halickiej była dla nas kolekcja fotografii Marca Vaux znajdująca się zbiorach Bibliothèque Kandinsky w Centre Pompidou w Paryżu. Vaux jako naczelny fotograf artystycznego Paryża odwiedzał atelier artystów, aby dokumentować pracę głównych uczestników paryskiego świata sztuki, w tym Alicję Halicką. Chociaż prace zreprodukowane przez fotografa nie mogły stać się częścią katalogu (niektóre z nich znamy dziś jedynie z czarno-białych fotografii autorstwa Vaux, nie ma pewności co do tego, gdzie się znajdują lub czy w ogóle jeszcze istnieją), kolekcja okazała się istotnym punktem odniesienia dla poszukiwań prac Halickiej, analiz porównawczych w notach katalogowych oraz ostrożności przyjętej względem datowania dzieł artystki.
Oczywiście zdajemy sobie sprawę, że niniejszy katalog nie jest dziełem pełnym. To, że będzie niekompletny, co naturalnie poczytujemy za jego wadę, było dla nas jasne od samego początku. Owa niekompletność związana jest nie tylko z ograniczonymi środkami, jakimi dysponowaliśmy, oraz naturą grantu przyznanego na realizację projektu, który zakładał opracowanie wyłącznie prac powstałych do 1947 roku. Przede wszystkim niekompletność katalogu związana jest z niemożliwością dotarcia do konkretnych prac. Tych, o których nie wiemy oraz tych, o których istnieniu wprawdzie wiemy i które znamy, ale których nie dane było nam zreprodukować i opisać. Przyczyny tej niemożności były różne. Chcieliśmy zawrzeć w katalogu pracę Halickiej będącą własnością w Narodowej Galerii Sztuki Nowoczesnej w Bombaju (NGMA Mumbai). Niestety, wielomiesięczna korespondencja prowadzona ze stroną indyjską nie zakończyła się powodzeniem. Nie udało się nam także pozyskać zgody spadkobierczyń artystki na publikację kilku prac z interesującego nas okresu, będących w ich posiadaniu. Nie udało nam się również dotrzeć za pośrednictwem domów aukcyjnych do osób, w których posiadaniu jest wspaniały egzemplarz „Tragédies du ghetto" Israela Zangwilla (1928) zilustrowany własnoręcznie przez Halicką przeszło pięćdziesięcioma akwarelami i ofiarowany przez artystkę żonie Roberta Ellissena.
Alicja Halicka, „Still Life", w: „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych" - strona z książki, projekt: Kaja Kusztra.
Odmiennym jeszcze przypadkiem są dwa projekty kostiumów oraz projekt scenografii wykonane przez artystkę na potrzeby dwóch przedstawień (z 1937 i 1947 roku) baletu „Le baiser de la fée". O tych trzech pracach Halickiej (dwóch akwareli i gwaszu) z kolekcji The New York Public Library6 dowiedzieliśmy się niestety zbyt późno, by mogły one znaleźć się w katalogu. Z drugiej strony były i takie opisane już przez nas prace, z których publikacji w związku z ich zakupem do kolekcji krajowych w czasie opracowywania katalogu, musieliśmy zrezygnować. Nie uwzględniliśmy także całego zbioru przypisywanego Halickiej z kolekcji Galerii Berès, w niniejszym tomie dokonaliśmy wyboru 4 z 13 prac. Pewnych wyjaśnień domagają się też przyjęte przez nas ramy czasowe katalogu: 1913–1947. Data zamykająca interesujący nas okres została, jak już zaznaczyliśmy, niejako narzucona przez regulamin pozyskanego przez nas grantu. W tym sensie jest ona przygodna, zbiega się jednak właściwie z francuskim wydaniem „Wczoraj" (1946), będącym przecież istotną cezurą w życiu artystki. Rok 1913 natomiast nie jest obarczony żadną przypadkowością. To na ten rok bowiem datowana jest pierwsza uchwytna praca Halickiej w kolekcjach zagranicznych.
Tekst stanowi wstęp do publikacji „Tam. Prace Alicji Halickiej z lat 1913-1947 w kolekcjach zagranicznych".
Dostępność wybranych dzieł Alicji Halickiej umieszczonych w publikacji „Over There. Works by Alice Halicka from 1913–1947 in Foreign Collections” filmy w PJM i audiodeskrypcje
Przypisy
1. Kuratorowana przez Agnieszkę Pinderę i Jarosława Suchana odbywała się w dniach 15.10.2021–01.05.2022.
Kafelki
Lista
