Kolekcja Sztuki XX i XXI wieku

Bogusław Schaeffer (Schäffer)

Hommage à Strzemiński

Udostępnij:
Datowanie: 00.00.1967
Technika: zapis dźwiękowy
Materiały:nagranie audio na taśmie magnetycznej
Rozmiar:5:47
Data nabycia:
Numer inwentarzowy:---
Dzieło dostępne na ekspozycji:nie

Opis dzieła

W 1967 roku, Schaeffer stworzył elektroakustyczną ścieżkę dźwiękową do biograficznego filmu Władysław Strzemiński. Kompozytor uznał, że zebrany przy tej okazji materiał może posłużyć do nowego utworu autonomicznego. Mowa o Hommage à Strzemiński. Nie bez znaczenia była tu inspiracja dorobkiem pioniera polskiej sztuki nowoczesnej, twórcy malarskiego unizmu. Teksty teoretyczne Strzemińskiego są w utworze recytowane przez zwielokrotniony głos żeński, poddawany niezwykle wysublimowanym przekształceniom. Ascetyczne tło wypowiadanego dyskursu estetycznego, „wykładu o sztuce”, stanowią przetworzone brzmienia preparowanego fortepianu, talerza i wielkiego bębna. Współistnieją z nimi także odgłosy gniecionych przed mikrofonem kartek papieru i kalki. Pojawia się też sopran, operujący rozległą skalą środków – od oddechu poprzez mowę, śmiech, chichot, śpiew, krzyk, aż do gwizdu. Za pomocą tzw. zeitreglera, niezwykle cennego i unikalnego urządzenia, które uznać można za praprzodka dzisiejszego samplera, w odcinkach mówionych kompozytor dokonuje obniżenia skali nagranego dźwięku. Dzięki temu zabiegowi, głos przekazujący słowa nieżyjącego artysty, odznacza się siłą dramatycznego wyrazu. Teorię widzenia Strzemińskiego, o której mówi tekst, konfrontuje tu Schaeffer z aurą eksperymentu dźwiękowego, stosując np. panoramiczne efekty akustyczne, wywołując u słuchacza swoiste złudzenia słuchowe. Te iluzoryczne konstrukcje przynoszą mu percepcyjne niespodzianki. Na drodze technologicznej twórca buduje zjawisko, które odbiorca zdaje się doświadczać, jako „nowe słyszenie”. 

Bolesław Błaszczyk, Bogusław Schaeffer w Studio Eksperymentalnym Polskiego Radia, 2009



Doświadczenie produkcji ścieżki dźwiękowej do filmu Bohdana Mościckiego o Władysławie Strzemińskim doprowadziło Bogusława Schaeffera do realizacji w SEPRze autonomicznej kompozycji, którą zatytułował Hommage à Strzemiński (Hołd dla Strzemińskiego, 1967). Kompozytor osadził w nim fragmenty traktatu malarza Teoria Widzenia (1958) w gęstej elektroakustycznej tkance materiału dźwiękowego. Użyto dwóch pierwszych akapitów wstępu do książki:


Naszego widzenia nie otrzymaliśmy w postaci gotowej i niezmiennej. Oko nasze ukształtowało się w wyniku długiej ewolucji biologicznej od form mniej doskonałych do tego, co jest teraz. Lecz widzenie — to nie tylko bierny odbiór doznań wzrokowych. Otrzymane doznania poddajemy analizie myślowej, konfrontujemy z odpowiadającymi im odcinkami rzeczywistości, wyjaśniamy sens powstałych stąd wzajemnych związków i przyczyn: jakie doznania i co mówią o obiektywnie istniejącym świecie. Istnieje więc nie tylko bierny, fizjologiczny odbiór doznań wzrokowych, lecz obok niego — czynna poznawcza praca naszego intelektu. Istnieje wzajemny wpływ myśli na widzenie i widzenia na myśl. Myśl stawia pytania, na które ma odpowiedzieć widzenie. Widzenie daje zasób materiału obserwacyjnego — i ten zasób ulega sprawdzeniu i uogólnieniu w procesie opracowania myślowego. 


Te słowa czyta kobieta (prawdopodobnie Anna Skrzyńska), której głos jest zwielokrotniany, nakładany i opóźniany. Dzięki temu słuchacz ma wrażenie, że słucha grupy kobiet, które czytają ten sam fragment w nieco zdesynchronizowany sposób. Sekwencję tę poprzedzają dwie inne sekcje dźwiękowe. Pierwsza z nich to materiał najbliższy dźwiękom zastosowanym w filmie Mościckiego: kobiecy głos śpiewa pojedyncze nuty lub proste melodie przerywane dźwiękami perkusji. Po tej części znajduje się fragment, w którym męski głos jest głęboko zanurzony w hałasie i dronach, tracąc słyszalność. Trzyczęściowa struktura Hołdu dla Strzemińskiego mogłaby być czytana jako narracja: niewerbalny kobiecy głos podąża meandrującą linią w pierwszej części, być może jak ślad jego unistycznych obrazów. Ta część może być rozumiana jako próba przywołania wizualnej strony twórczości Strzemińskiego. Następny, mroczniejszy fragment można zinterpretować jako pracę teoretyczną, ale także być może nacisku politycznego, któremu poddany był artysta: w czasie pisania swojej teorii widzenia oczerniany był przez stalinowskie władze jako zwolennik „formalizmu” i w konsekwencji został zwolniony ze pracy w szkole artystycznej w Łodzi. Jego głos został zagłuszony przez hałas. Wreszcie, zwielokrotnione głosy kobiet prawdopodobnie oznaczają szeroki rezonans jego teorii w czasie odwilży i pośmiertnej publikacji jego najważniejszych pism. Zinterpretowana w ten sposób kompozycja Schaeffera w rzeczywistości powtarza narrację filmu Mościckiego. Cytat wybrany przez Schaeffera z Teorii widzenia dotyczy różnic między widzeniem pasywnym i aktywnym. Wykorzystanie tego fragmentu w nagraniu czysto dźwiękowym może wydawać się paradoksalne, ale dla Schaeffera różnice między aktywnym a pasywnym słyszeniem można traktować analogicznie. Inny Schaeffer, tym razem Pierre, szukał właśnie „aktywnego słyszenia” jako potencjału, który umożliwia muzyka akustyczna na taśmie.


Daniel Muzyczuk



Bogusław Schaeffer (Schäffer)
Bogusław Schaeffer (Schäffer)

Bogusław Schaeffer to jeden z pierwszych kompozytorów w Polsce zajmujący się muzyką elektroniczną, muzykolog, dramaturg, i pedagog. Był też grafikiem, a w wielu spośród jego partytur dużą rolę odgrywała sfera wizualna. Twórczość Schaeffera stanowi niezwykle ciekawy przypadek łączenia w jednym dziele elementów należących do różnych porządków. Był również autorem happeningów oraz teatru instrumentalnego.Należał do najważniejszych i najbardziej oryginalnych osobowości w polskim świecie muzycznym. Od początku drogi twórczej był kierującym się awangardowym etosem nonkonformistą, nowatorem i odkrywcą nowych dróg. Jak o sobie pisał,...